Dla żeglarzy morze jest symbolem wolności, przygody i bliskiego kontaktu z naturą. Na Morzu Bałtyckim doświadczenie to ma wyjątkowy charakter – od skalistych wysp Szwecji i Finlandii po piaszczyste wybrzeża południowego Bałtyku oferuje ono różnorodne i łatwo dostępne trasy żeglarskie. Jednak pod powierzchnią tego piękna kryje się narastający problem środowiskowy: odpady morskie, a w szczególności zanieczyszczenie plastikiem.

Żeglarze często obserwują ten problem z bliska podczas pobytu na wodzie – plastik unoszący się na falach, wyrzucany na plaże czy zaplątany w liny i kotwice. Choć znaczna część tych zanieczyszczeń pochodzi z lądu, społeczność żeglarska jest nie tylko odpowiedzialna za to, by nie dokładać kolejnych odpadów do środowiska, ale także znajduje się w wyjątkowej pozycji, by aktywnie przyczyniać się do ograniczania tego problemu.

 Ocean plastiku

Obecnie tworzywa sztuczne należą do najbardziej rozpowszechnionych zanieczyszczeń środowiska i stanowią najliczniejszą kategorię odpadów morskich na świecie ^[1]. Plastik znaleziono go nawet w najbardziej odległych i trudno dostępnych miejscach na Ziemi – od Antarktydy po Rów Mariański – i stanowi on od 61% do 87% wszystkich odpadów morskich ^[2]. Szacuje się, że każdego roku do mórz i oceanów trafia nawet 10 milionów ton plastiku ^[3], pochodzącego z różnych źródeł: z lądu, rzek, działalności rybackiej oraz jednostek pływających. Do najczęściej spotykanych odpadów plastikowych w środowisku morskim należą przedmioty codziennego użytku, takie jak opakowania po kosmetykach i środkach higienicznych, butelki, opakowania po żywności, jednorazowe torby czy niedopałki papierosów, ale także sprzęt rybacki (tzw. sieci widma, ghost nets) oraz farby i powłoki złuszczające się z kadłubów statków (projekt BALTIPLAST).

W przeciwieństwie do materiałów organicznych plastik nie ulega biodegradacji. Gdy raz trafi do środowiska, pozostaje w nim praktycznie na zawsze – stopniowo rozpada się na coraz mniejsze fragmenty, ale nigdy całkowicie nie znika. W środowisku morskim pod wpływem promieniowania słonecznego i działania fal większe elementy plastiku rozpadają się na mikroplastik, czyli cząstki o wielkości poniżej 5 mm. Mogą one występować w postaci fragmentów, włókien, granulek, peletów lub płatków (projekt BALTIPLAST). Z czasem ulegają dalszemu rozdrobnieniu do nanoplastiku (<25 μm), który ze względu na bardzo małe rozmiary łatwo włączany jest do łańcucha pokarmowego i stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia ekosystemu ^{[4, 5]}.

Mikroplastik trafia do mórz na dwa sposoby. Źródłem wtórnym jest rozpad większych odpadów pod wpływem czynników środowiskowych. Istnieją jednak również źródła pierwotne, czyli bezpośrednie uwalnianie mikroplastiku do środowiska. Należą do nich m.in. produkty kosmetyczne, takie jak pasty do zębów i peelingi, a także drobiny powstające podczas ścierania opon samochodowych oraz włókna syntetyczne uwalniane podczas prania odzieży (projekt BALTIPLAST). Skalę problemu dobrze ilustrują wyniki badań, zgodnie z którymi jedno pranie 6 kg odzieży syntetycznej może uwolnić do środowiska nawet 700 000 włókien ^[6].

Morze Bałtyckie a zanieczyszczenie plastikiem

Charakterystyka Morza Bałtyckiego sprawia, że jest ono szczególnie wrażliwe na zanieczyszczenia. Bałtyk jest morzem półzamkniętym, połączonym z Morzem Północnym jedynie przez wąskie Cieśniny Duńskie. W efekcie wymiana wód zachodzi powoli i trwa około 30 lat, co oznacza, że zanieczyszczenia, w tym plastik, mogą pozostawać w ekosystemie przez bardzo długi czas. Dodatkowo region Morza Bałtyckiego jest gęsto zaludniony, a powierzchnia jego zlewni jest ponad czterokrotnie większa niż powierzchnia samego morza. Ponad 250 rzek, z których największe to Newa, Wisła i Odra, transportuje odpady z obszarów śródlądowych do morza. Dodatkową presję wywierają turystyka przybrzeżna, żegluga oraz inne formy działalności morskiej. Bałtyk jest ponadto stosunkowo płytkim morzem, a jego ekosystem znajduje się pod dodatkową presją eutrofizacji oraz globalnych zmian klimatu.

Mapowanie rozmieszczenia odpadów plastikowych wykazało, że najwyższe stężenia pływających tworzyw sztucznych występują na północnym Bałtyku Właściwym, Morzu Archipelagowym oraz w Zatoce Fińskiej, a głównymi źródłami tych zanieczyszczeń są Wisła, Odra i Niemen ^[5]. Z kolei badania dotyczące mikroplastiku pokazują, że cząstki te silnie zanieczyszczają cały ekosystem Morza Bałtyckiego – występują zarówno w wodzie (0,07–3300 cząstek/m³), osadach dennych (0–10 179 cząstek/kg), jak i organizmach morskich. Większość z nich pochodzi z lądu i trafia do morza wraz z rzekami, ściekami oraz spływem powierzchniowym z terenów zurbanizowanych, choć swój udział mają również działania prowadzone na morzu ^[4].

Jak plastik wpływa (nie tylko) na organizmy morskie

Zanieczyszczenie plastikiem szkodzi ekosystemom morskim na wiele sposobów. Jednym z najbardziej widocznych zagrożeń jest zaplątywanie się zwierząt. Ptaki morskie, ryby i ssaki morskie mogą zostać uwięzione w porzuconych linach, sieciach lub innych plastikowych odpadach, takich jak jednorazowe torby. Wiele zwierząt myli również plastik z pokarmem i połyka jego fragmenty, które mogą blokować przewód pokarmowy lub ograniczać zdolność organizmu do przyswajania składników odżywczych.

Mniejsze cząstki – mikro- i nanoplastik – są obecne na wszystkich poziomach morskiej sieci troficznej. Warto podkreślić, że badania wskazują również, iż mogą one pełnić rolę nośników substancji toksycznych w ekosystemie ^[7]. Im mniejsza cząstka plastiku, tym mniejsze organizmy są w stanie ją pobrać wraz z obecnymi na jej powierzchni zanieczyszczeniami. Dzięki temu plastik może trafiać do morskiej sieci pokarmowej już na jej najniższych poziomach. Odpady plastikowe mogą również stanowić platformę transportową dla mikroorganizmów i gatunków inwazyjnych, umożliwiając im przemieszczanie się na duże odległości ^[8].

Problem ten nie dotyczy jednak wyłącznie organizmów morskich. Zanieczyszczenie plastikiem, zwłaszcza mikro- i nanoplastikiem, jest obecnie tak powszechne, że może potencjalnie oddziaływać także na ludzi, ponieważ cząstki te trafiają do naszych organizmów wraz z żywnością, wodą i powietrzem. Mikroplastik wykryto już m.in. w ludzkiej wątrobie, narządach rozrodczych, krwi, sercu, a nawet mózgu (projekt BALTIPLAST). Chociaż obecny stan wiedzy nie potwierdza jeszcze jednoznacznie powszechnych skutków zdrowotnych, mikroplastik może negatywnie wpływać na zdrowie poprzez wywoływanie stanów zapalnych, przenoszenie toksycznych substancji (np. związków zaburzających gospodarkę hormonalną) oraz transport patogenów. Ze względu na potencjalne ryzyko i wciąż istniejącą niepewność naukową, środowisko naukowe rekomenduje stosowanie zasady ostrożności oraz ograniczanie zanieczyszczenia plastikiem ^[3].

Odpady powstające podczas żeglowania

Jak wspomniano wcześniej, większość odpadów morskich w Morzu Bałtyckim pochodzi ze źródeł lądowych. Rekreacyjne żeglarstwo również może jednak dokładać swoją część do całkowitego ładunku plastiku trafiającego do ekosystemu morskiego.

Podczas typowego rejsu powstają różne rodzaje odpadów, m.in.:

• jednorazowe opakowania po żywności i napojach,
• fragmenty lin,
• środki czystości oraz ich opakowania,
• drobny sprzęt, który przypadkowo wpada do wody.

Dla żeglarzy, którzy postrzegają morze jako przestrzeń do rekreacji i wypoczynku, ograniczanie tego wpływu jest ważnym obowiązkiem. Na szczęście istnieje wiele prostych i łatwych do wdrożenia rozwiązań, które można stosować na pokładzie. Nie tylko zapobiegają one pogłębianiu problemu, ale mogą również przyczyniać się do poprawy stanu środowiska morskiego - przeczytaj praktyczne wskazówki dla żeglarzy!

Praktyczne wskazówki dla żeglarzy

1. Stosuj zasadę „nic za burtę”

Wszystkie odpady, w tym resztki jedzenia i niedopałki papierosów (filtry papierosów wykonane są z tworzyw sztucznych!), powinny pozostać na pokładzie do momentu ich właściwej utylizacji w porcie.

2. Ogranicz użycie jednorazowego plastiku

Korzystaj z wielorazowych butelek na wodę, pojemników na żywność i sztućców. Planowanie posiłków z wyprzedzeniem pozwala znacząco ograniczyć ilość odpadów.

3. Zabezpieczaj wyposażenie na pokładzie

Luźne przedmioty mogą łatwo wpaść do wody, szczególnie podczas trudniejszych warunków pogodowych. Upewnij się, że wiadra, liny, narzędzia i inny sprzęt są odpowiednio zabezpieczone.

4. Wybieraj produkty przyjazne środowisku

Biodegradowalne środki czystości oraz kosmetyki niezawierające mikroplastiku pomagają ograniczać zanieczyszczenie środowiska.

5. Korzystaj z portowych punktów segregacji i recyklingu

Wiele marin nad Bałtykiem oferuje możliwość segregacji odpadów i przekazania ich do recyklingu. Prawidłowa utylizacja zwiększa szanse na skuteczne przetworzenie materiałów.

6. Zbieraj odpady, gdy jest to bezpieczne

Jeżeli warunki na to pozwalają, wyławianie unoszących się odpadów podczas rejsu może zapobiec ich szkodliwemu oddziaływaniu na organizmy morskie oraz dalszemu rozpadowi na mikroplastik, którego usunięcie ze środowiska jest praktycznie niemożliwe.

7. Wspieraj akcje sprzątania i edukuj innych

Troska o środowisko zaczyna się od świadomości – poszerzaj swoją wiedzę i zwracaj uwagę na zachowania innych żeglarzy. Wiele klubów żeglarskich i organizacji ekologicznych organizuje akcje sprzątania wybrzeża. Takie inicjatywy nie tylko pomagają chronić środowisko morskie, ale także integrują społeczność żeglarską.