Możesz nie zdawać sobie z tego sprawy, patrząc na spokojne morze z perspektywy ręcznika rozciągniętego na plaży, ale Morze Bałtyckie jest bardzo ruchliwe… i dość hałaśliwe. Żegluga komercyjna, kutry rybackie, łodzie rekreacyjne i promy – wszystkie one przyczyniają się do intensywnego ruchu na morzu i generują niewidzialną formę zanieczyszczenia – hałas podwodny. Choć może być on ledwo słyszalny dla ludzi na powierzchni, dźwięk generowany przez silniki i śruby napędowe łodzi może przemieszczać się na duże odległości pod wodą i wpływać na zwierzęta morskie, które w dużym stopniu polegają na dźwięku, aby przetrwać.

Dla żeglarzy zrozumienie tego problemu jest ważnym krokiem w kierunku ochrony delikatnego i unikalnego ekosystemu Morza Bałtyckiego.

Dźwięk pod wodą – fizyka wyjaśniona prosto

Aby zrozumieć, dlaczego wysoki poziom hałasu należy postrzegać jako problem środowiskowy, warto przyjrzeć się temu, jak dźwięk zachowuje się pod wodą. Fizyka rozchodzenia się dźwięku w wodzie znacząco różni się od tego, czego doświadczamy w powietrzu, a różnice te mają kluczowe znaczenie dla zrozumienia jego wpływu na organizmy morskie.

Dźwięk jest falą mechaniczną – drganiem rozchodzącym się w ośrodku, które powoduje oscylacje jego cząsteczek. W wodzie przyjmują one postać zagęszczeń i rozrzedzeń, czyli obszarów o wyższym i niższym ciśnieniu. W przeciwieństwie do światła, które jest szybko pochłaniane lub rozpraszane, dźwięk rozchodzi się w wodzie bardzo efektywnie, ponieważ cząsteczki wody są gęsto upakowane i skutecznie przekazują drgania.

Co to oznacza w praktyce? Dźwięk rozchodzi się w wodzie około cztery razy szybciej niż w powietrzu i może pokonywać znacznie większe odległości. Warto również pamiętać, że jego prędkość nie jest stała – zależy od trzech głównych czynników środowiskowych: temperatury, zasolenia oraz ciśnienia (czyli głębokości). W cieplejszej, bardziej słonej wodzie oraz na większych głębokościach dźwięk rozchodzi się szybciej.

Krajobraz akustyczny Morza Bałtyckiego

Już sama analiza tych czynników pokazuje, że Morze Bałtyckie – jako morze stosunkowo chłodne i o niskim zasoleniu – ma nieco inne właściwości akustyczne niż otwarte oceany. Mimo to, dźwięk nadal rozchodzi się w nim na tyle efektywnie, że może pokonywać bardzo duże odległości.

Dodatkowo, Bałtyk ma kilka cech, które kształtują jego unikalny krajobraz akustyczny. Stosunkowo niewielka głębokość sprzyja cylindrycznemu rozchodzeniu się fal dźwiękowych, ograniczając ich propagację między powierzchnią wody a dnem morskim. Sezonowe uwarstwienie wód (warstwowa budowa słupa wody, występowanie termokliny) zwiększa zjawisko załamywania fal dźwiękowych, czyli refrakcji. Dodatkowo dominacja miękkich osadów dennych, szczególnie w południowej części Bałtyku, wpływa na pochłanianie i rozpraszanie dźwięku.

Międzynarodowe organizacje, takie jak HELCOM, monitorują hałas podwodny jako narastającą presję środowiskową. Hałas pochodzenia antropogenicznego jest obecnie uznawany za formę zanieczyszczenia środowiska morskiego – obok zanieczyszczeń chemicznych i odpadów morskich. Aktualny stan hałasu podwodnego w Morzu Bałtyckim wskazuje na umiarkowaną, lecz nierównomiernie rozłożoną presję środowiskową, silnie związaną z intensywnością żeglugi i działalnością człowieka na wybrzeżu. Według ocen HELCOM, ogólny poziom ciągłego hałasu podwodnego w skali całego Bałtyku odpowiada „dobremu stanowi środowiska” (good status) z punktu widzenia ssaków morskich, jednak lokalne i regionalne oddziaływanie może być znaczące, zwłaszcza na obszarach o dużym natężeniu ruchu statków (HELCOM, 2023). Najwyższe poziomy hałasu występują wzdłuż głównych szlaków żeglugowych i wąskich korytarzy tranzytowych, szczególnie w południowo-zachodniej części Morza Bałtyckiego (m.in. w Cieśninach Duńskich i Basenie Arkońskim).

 Źródła hałasu podwodnego pochodzącego z jednostek rekreacyjnych

Większość hałasu podwodnego generowanego przez jednostki rekreacyjne pochodzi z dwóch głównych źródeł:

1. Śruby napędowej, która podczas obrotu powoduje turbulencje i kawitację (powstawanie oraz zapadanie się pęcherzyków powietrza).
2. Silnika, który wytwarza drgania o niskiej częstotliwości, przenoszone przez kadłub do wody.

Natężenie tego hałasu zazwyczaj wzrasta wraz z prędkością jednostki oraz mocą silnika, co oznacza, że szybsze jednostki zwykle generują więcej hałasu podwodnego.^[1]

Choć żegluga komercyjna pozostaje dominującym źródłem hałasu podwodnego, rekreacja na wodzie stanowi istotny, a często niedoceniany czynnik, szczególnie w strefie przybrzeżnej. Łodzie motorowe i jachty rekreacyjne wspólnie tworzą trwałe tło akustyczne w okresach największej aktywności (DCE, 2023). Wpływ ten ma charakter silnie sezonowy – największe natężenie przypada na miesiące letnie, gdy setki jednostek codziennie korzystają z popularnych akwenów żeglarskich, takich jak Zatoka Gdańska, Archipelag Sztokholmski czy wybrzeże Finlandii.

Choć pojedyncze jednostki rekreacyjne są znacznie cichsze od statków handlowych, ich łączny wpływ może prowadzić do długotrwałej ekspozycji organizmów morskich na hałas i stanowić istotny czynnik stresowy dla fauny.

Dlaczego ma to znaczenie dla zwierząt?

Badania dotyczące wielokrotnej ekspozycji na hałas generowany przez jednostki pływające, szczególnie na obszarach o intensywnym ruchu, wskazują, że rekreacja na wodzie może powodować chroniczny hałas wpływający na organizmy morskie, w tym ryby, ptaki i ssaki. Najczęściej przejawia się to zmianami w ich zachowaniu ^{[1 ,2]}.

Ryby

Wpływ hałasu podwodnego na ryby trudno jednoznacznie określić, ponieważ większość badań w tym zakresie przeprowadzono w warunkach laboratoryjnych, a nie w środowisku naturalnym. Coraz więcej dowodów wskazuje jednak, że hałas antropogeniczny może zakłócać zdolność ryb do odbierania biologicznie istotnych dźwięków, które są niezbędne do przetrwania ^[2].

Badania eksperymentalne pokazują, że ryby mogą reagować krótkotrwałymi zmianami zachowania, takimi jak zmiana poziomu aktywności, choć część gatunków z czasem przyzwyczaja się do obecności hałasu. Inne badania wykazały bardziej trwałe skutki, obejmujące obniżenie czułości słuchu, częstsze korzystanie ze schronień, wzrost tempa metabolizmu oraz poziomu aktywności. Zanieczyszczenie hałasem może również negatywnie wpływać na sukces rozrodczy gatunków wykorzystujących sygnały akustyczne i wzrokowe podczas zalotów ^[2].

Morświny

Morświn (Phocoena phocoena), jedyny gatunek walenia stale występujący w Morzu Bałtyckim, wykorzystuje echolokację jako podstawowe narzędzie komunikacji, polowania i orientacji w przestrzeni. Ponieważ gatunek ten uznawany jest za bardzo wrażliwy, nawet niewielkie zmiany środowiska akustycznego mogą zakłócać jego funkcjonowanie.

Badania wykazały, że hałas generowany przez jednostki pływające może prowadzić do zmian zachowania, takich jak wydłużenie czasu nurkowania czy zmiana kierunku przemieszczania się. Może również powodować czasowe lub trwałe pogorszenie słuchu, maskowanie sygnałów komunikacyjnych oraz wzrost poziomu stresu u ssaków morskich ^[1,2]. W odpowiedzi na hałas, morświny mogą oddalać się od jednostek lub nurkować głębiej ^[3].

Hałas może także utrudniać im zdobywanie pokarmu. Na obszarach o intensywnym ruchu jednostek naukowcy zaobserwowali, że charakterystyczne intensywność charakterystycznych dźwięków wydawanych przez morświny podczas polowania znacząco spadała w okresach największej aktywności łodzi, co wskazuje na ograniczenie zachowań związanych z żerowaniem ^[4]. Biorąc pod uwagę bardzo wysokie tempo metabolizmu morświnów, częste zakłócanie procesu zdobywania pokarmu na obszarach intensywnej żeglugi może mieć poważne konsekwencje dla ich zdrowia ^[3].

Foki

Morze Bałtyckie jest domem dla trzech gatunków fok: foki szarej, foki pospolitej i foki obrączkowanej. Choć wpływ chronicznego hałasu jednostek pływających na foki jest słabiej poznany niż w przypadku morświnów, badania wykazały, że również one – podobnie jak wiele innych ssaków morskich – zmieniają swoje zachowanie w odpowiedzi na zanieczyszczenie hałasem podwodnym.

Dotychczasowe badania dotyczące fok i ruchu jednostek koncentrowały się głównie na zachowaniu zwierząt po wynurzeniu lub podczas odpoczynku na lądzie, gdzie są łatwiejsze do obserwacji. Do typowych reakcji na zbliżające się jednostki należą ucieczka do wody, wzrost czujności oraz unoszenie głowy, jednak badania te dotyczą przede wszystkim samej obecności jednostek, a nie bezpośrednio hałasu podwodnego ^[1].

Jednocześnie badania sugerują, że hałas podwodny może powodować wzrost poziomu stresu, czasowe pogorszenie słuchu oraz zakłócenia komunikacji między fokami. Ich wokalizacje mogą nakładać się na hałas statków lub stawać się mniej intensywne w obecności jednostek pływających. Podobnie jak morświny, foki mogą reagować zmianą sposobu nurkowania oraz zmianą wykorzystywanych siedlisk, np. opuszczaniem miejsc odpoczynku lub rozrodu ^[1].

Skoro już wiesz – czas działać!

Jednym z najważniejszych elementów żeglarstwa jest poczucie więzi z morzem – trudno znaleźć drugie takie doświadczenie. Morze jest przestrzenią do zabawy, wyzwaniem i nauczycielem. Uczy pokory, odpowiedzialności, wdzięczności i wrażliwości na otaczający ekosystem.

Żeglarze i osoby uprawiające rekreację na wodzie odgrywają ważną rolę w ochronie morskiej fauny. Jako goście na morzu mogą wdrożyć kilka prostych działań, które znacząco ograniczą ich ślad akustyczny w środowisku.

Stosuj 5 prostych zasad:

1. Używaj żagli, gdy tylko jest to możliwe

Jeżeli warunki wiatrowe na to pozwalają, korzystaj z żagli zamiast silnika. Żeglowanie eliminuje hałas i ogranicza płoszenie zwierząt morskich.

2. Zmniejsz prędkość

Poziom hałasu zazwyczaj wzrasta wraz z prędkością jednostki. Zwolnienie na obszarach występowania zwierząt morskich ogranicza hałas podwodny, a jednocześnie zmniejsza zużycie paliwa.

3. Omijaj obszary szczególnie wrażliwe

Jeżeli to możliwe, zachowuj dystans od znanych siedlisk ssaków morskich, zwłaszcza płytkich obszarów przybrzeżnych, gdzie foki odpoczywają lub żerują.

4. Zwracaj uwagę na obecność zwierząt

Jeśli zauważysz ssaki morskie odpoczywające na łachach piasku lub wynurzające się w pobliżu jednostki, zwolnij, unikaj gwałtownych zmian prędkości i zachowaj odpowiedni dystans. Odpowiedzialna obserwacja zwierząt pomaga ograniczyć ich stres.

5. Regularnie serwisuj silnik i śrubę napędową

Regularna konserwacja ogranicza drgania mechaniczne i poprawia sprawność jednostki. Dobrze utrzymany silnik i śruba napędowa generują mniej hałasu oraz mniej emisji zanieczyszczeń.