Od aktywizmu do obecności: żeglując ku regeneracji Morza Bałtyckiego - Warsztaty podczas ReGeneration Week 2030
W dniach 22–24 sierpnia zespół ECOMARINAS udał się do Mariehamn na Wyspach Alandzkich, aby wziąć udział w ReGeneration Week 2030 – międzynarodowym spotkaniu prowadzonym przez młodzież, skoncentrowanym na działaniach klimatycznych i zrównoważonej przyszłości. Po raz pierwszy wydarzenie obejmowało dedykowany filar dotyczący Morza Bałtyckiego, który zgromadził młodych liderów z całego regionu, by wspólnie mierzyć się z transgranicznymi wyzwaniami środowiskowymi.
W ramach projektu ECOMARINAS, Fundacja MARE poprowadziła warsztat poświęcony zrzutom ścieków z jednostek rekreacyjnych – jednemu z najbardziej pomijanych zagrożeń dla bałtyckich ekosystemów morskich.
Dlaczego to ważne: niezauważany problem
Nieoczyszczone ścieki sanitarne oraz tzw. szara woda z żaglówek i jachtów wprowadzają do Bałtyku azot i fosfor bezpośrednio do wody. Prowadzi to do eutrofizacji: zakwity glonów zużywają tlen, tworząc „martwe strefy”, w których ryby i organizmy denne nie są w stanie przetrwać.
Problem ma charakter strukturalny. Bałtyk jest płytkim, półzamkniętym akwenem o bardzo ograniczonej wymianie wód – pełna wymiana jego wód zajmuje około 30 lat. Niewielkie zrzuty szybko się kumulują. Jeśli dodać do tego rosnącą liczbę jednostek rekreacyjnych, szczególnie w okresie letnim, presja na morze staje się niemożliwa do zignorowania.
Wyzwanie nie jest jednak natury technicznej, lecz systemowej. Dotyczy marin, właścicieli łodzi, regulatorów, administracji portów oraz utrwalonych nawyków żeglarskich – w tym przekonania, że pojedyncze działania nie mają znaczenia.
Jak do tego podeszliśmy: Theory U i 3D System Sculpting
Zamiast prezentować dane i statystyki, warsztat oparto na metodzie 3D System Sculpting – praktycznym podejściu zakorzenionym w Theory-U, czyli modelu zmiany systemowej opracowanej przez Otto Scharmera z MIT.
Theory-U opiera się na prostej obserwacji: większość prób rozwiązywania złożonych problemów koncentruje się na diagnozowaniu „co jest zepsute” i naprawianiu tego małymi krokami. Problemy systemowe, takie jak degradacja środowiska, często jednak trwają, ponieważ nie widzimy pełnego obrazu. Theory U zakłada, że realna zmiana wymaga uważnego wsłuchiwania się w perspektywy różnych interesariuszy, dostrzegania systemu jako całości, a nie zbioru odizolowanych elementów, zawieszenia nawykowych schematów myślenia, które utrzymują nas w tych samych rozwiązaniach, oraz prototypowania nowych możliwości, zanim podejmie się decyzje o zmianach na dużą skalę. Metodologia zachęca uczestników do wyjścia poza analizę i wejścia w bezpośrednie, ucieleśnione doświadczanie złożonych systemów.
W prowadzonym warsztacie oznaczało to wychodzenie ze standardowych sposobów myślenia o problemach i ich kreatywne mapowanie. Poprzez pracę z codziennymi przedmiotami takimi jak figurki z papier-mâché, gałązki, szyszki, czy kamieni, uczestnicy budowali mapy wybranego problemu w kontekście wpływu żeglarstwa na ekosystem. Patrzyli na problemy przez perspektywę różnych interesariuszy, a także umiejscawiali siebie w sieci nawyków systemowych analizując możliwości swojego wpływu na wdrażanie zmiany systemowej. Budując abstrakcyjny system własnymi rękami, mogli zobaczyć, jak elementy na siebie oddziałują: jak nawyk na pokładzie łączy się z luką regulacyjną w porcie, jak brak infrastruktury do odbioru ścieków w marinie tworzy bodziec do zrzutu w morzu zamiast oddania odpadów na lądzie. Jak nasze nawyki społeczne i kulturowe oddziaływają na środowisko morskie. Ten angażujący zmysły proces przełamuje utarte schematy myślenia i ujawnia ukryte dynamiki oraz współzależności, których arkusze kalkulacyjne często nie pokazują.
Metoda nie daje szybkich rozwiązań. Zamiast tego uruchamia wyobraźnię i ujawnia miejsca, w których zmiana jest realnie możliwa.
Co się wyłoniło
W warsztacie uczestniczyli młodzi liderzy z Polski, Finlandii, Litwy, Estonii i Szwecji. Gdy budowali swoje modele 3D i rozmawiali o tym, co musiałoby się zmienić, pojawiła się wspólna konkluzja: odpowiedzialność jednostki ma znaczenie, ale tylko w ramach sprawnie działających systemów.
Uczestnicy dostrzegli, że infrastruktura marin, regulacje portowe oraz bodźce wpływające na zachowania właścicieli łodzi muszą być ze sobą spójne. Zmiana nie polega na szukaniu winnych, lecz na właściwym projektowaniu.
Projekt ECOMARINAS
Projekt ECOMARINAS promuje zrównoważone zarządzanie marinami i przyjazne środowisku praktyki żeglarskie w regionie Południowego Bałtyku. Współpracuje z administracjami portów, ekspertami środowiskowymi oraz właścicielami jednostek, aby wypracowywać praktyczne rozwiązania: lepszą infrastrukturę do odbioru ścieków, czystsze praktyki związane z farbami przeciwporostowymi, ochronę obszarów chronionych przed uszkodzeniami spowodowanymi kotwiczeniem oraz ograniczanie odpadów plastikowych trafiających do wody.
Jednak rozwiązania działają tylko wtedy, gdy ludzie rozumieją, dlaczego są ważne. Dlatego przenosimy te rozmowy do przestrzeni takich jak ReGeneration Week – miejsc, w których kolejne pokolenie uczy się myśleć systemowo o problemach, które odziedziczy.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ECOMARINAS to projekt Interreg South Baltic Programme współfinansowany przez Unię Europejską, łączący partnerów z Polski, Litwy, Estonii i Szwecji w celu przeciwdziałania presjom środowiskowym wynikającym z żeglugi rekreacyjnej na Morzu Bałtyckim.